Bankaların Sınıflandırılması

Bankaların Sınıflandırılması
Bankaların tanımında olduğu gibi sınıflandırılmasında da çeşitli güçlüklerle karşılaşılır. Bankaları kesin hatlarla birbirinden ayrılan gruplara ayırma düşüncesi ülke düzeyinde kısmen mümkünse de, dünya genelinde bu oldukça güçtür. Konunun karmaşıklığı, bankacılık faaliyetlerinin ülke ekonomisine ve sermaye piyasasına bağımlılığından, faaliyet sahasının genişliğinden, bankaların büyük ölçüde yasaların denetiminde bulunmasından kaynaklanmaktadır.
Ülkelere göre bankacılık sisteminde farklılıklar olması, bankacılığın önem sırasının ülkelere göre değişmesi, farklı amaçlarla kurulan bankaların diğer bankacılık faaliyetlerini de yerine getirmesi, sınıflandırmayı güçleştiren temel nedenlerdir. (Geylan, 1985, s. 16)
Ülkemizde de bankacılık alanında yaşanan gelişmeler ve bankalarımızın perakende bankacılık uygulamalarına ağırlık veren, uzmanlaşmamış bankacılık anlayışı kesin bir sınıflandırma yapılmasını güçleştirmektedir. Geylan’a (1985) göre konuya sınırlılık getirmek amacıyla, hukuki yapıları, fonksiyonları vb. özellikleri dikkate alınarak bankalar:
- Ticaret Bankaları
- Kamu Bankaları
- Bölgesel Ticaret Bankaları
- Yatırım ve Kalkınma Bankaları
- Diğer Bankalar
Adları altında incelenmiştir.
Daha sistematik ve detaylı bir sınıflamaya göre;
1.2.1. Sermaye Kaynaklarına Göre Bankalar
- Özel Sermayeli Bankalar
Sermayesinin tamamı özel sektöre ait olup, bu sermayede kamu kuruluşlarının veya devletin payı yoktur. (Terkinalp, 1989, s. 120)
- Kamusal Sermayeli Bankalar
233 sayılı KİT’ler hakkında KHK kapsamına giren bankalardır. (Terkinalp, 1988, s. 137)
TCMB, Türkiye İş Bankası, Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Bankası ve İller Bankası 213 sayılı KHK’deki tanımlamalara uymalarına rağmen 233 sayılı KHK kapsamı dışında bırakılmışlardır. (233/KHK)
Türkiye Vakıflar Bankası, sermayesi açısından bir kamu bankası sayılmadığı halde, faaliyet alanı ve yürürlükteki işler açısından kamu bankası niteliğindedir (6219 sayılı kanunun 3272 sayılı kanunla değiştirilmiş 3. maddesi). Bu hüküm, bankanın resmi mevduat kabulünü sağlayabilmek için konulmuştur.
- Karma Sermayeli Bankalar
Devletin veya kamu tüzel kişilerin yanı sıra, sermayelerinde özel kişi ya da firmaların da payının olduğu bankalardır.
1.2.2. Hukuki Yapılarına Göre Bankalar
- Kişisel Teşebbüs Bankaları
Bir kişinin özel firma şeklinde kurup işlettiği bankalar olup, tüm dünya ülkelerinde kurulmuş, ancak faaliyet göstermeleri yasaklanmıştır(Pürsünlerli, 1996, s. 6)
- Ortaklık Halinde Kurulan Bankalar
Bankalar Kanunu’na göre tüm bankaların anonim şirket şeklinde kurulması gerekmektedir. (TBB, 1999c, s. 32)
- Özel Kanunlarla Kurulan Bankalar
Merkez Bankası ve belirli ekonomik grupları desteklemeleri amacıyla kurulan Vakıfbank, Türkiye Öğretmenler Bankası gibi bankalardır.
1.2.3. Faaliyet Amaçlarına Göre Bankalar
- Emisyon Bankaları
Devlet adına para yaratma yetkisine sahip tek bankadır. Para piyasalarını kontrol altında tutma özellikleri ve aynı zamanda da dış ticaretin düzenlenmesinde etkin olmaları ile ön plandadır.
- Yatırım ve Kalkınma Bankaları
Yatırım bankaları sermaye piyasasında faaliyet göstermek, sermaye piyasası araçları kullanılarak sağlanan kaynaklarla yatırım yapmak, işletmelerin etkin bir yönetme ve sağlıklı mali yapıya kavuşmaları amacıyla devir ve birleşme konuları dahil danışmanlık hizmetleri vermek, mevduat hariç bankacılık işlemleri yapmak üzere kurulurlar.
Kalkınma bankaları, yukarıda sayılan yatırım bankacılığı faaliyetlerine ek olarak öz kaynakları ile idaresi kendilerine bırakılan fon ve benzeri kaynaklardan kredi vermek üzere kurulurlar. (TBB., 1999b, s. 116)
- Ticaret ve Tasarruf Bankaları
Banka denilince, ilk akla gelen “Ticari Banka İşletmeleridir” ülkenin para sistemini düzenleyen temel öğeler, genellikle, Devlet Merkez Bankası ve ticari bankalardır. Ticari bankalar, öncelikle kar amacı güden işletmelerdir. Bu açıdan diğer işletmelere benzerler.
Ticari banka işletmelerini diğer kar amacına yönelik ticari işletmelerden farklı kılan en önemli özellik ise ticari bankaların kar amacına yönelik diğer işletmelere göre daha az serbestiye sahip olup çalışmalarının başta 9182 sayılı Bankalar Kanunu olmak üzere çeşitli yasalarla düzenlenmiş olmasıdır. (Usta, 1991, s. 13)
Genel bir tanımlama ile, ticari bankalar, vadeli ve vadesiz mevduat kabul etmek, ticari senetleri iskonto etmek, borçlu cari hesap açmak, kambiyo işlemleri yapmak, havale kabul etmek ve ödenecek esham ve tahvilat işleri yapmak, kiralık kasalar bulundurmak, toplanan mevduatı ticaret ve sanayici emrine hazır tutmak, ticari ve sınai yatırımlara iştirak etmek gibi her çeşit banka işlemleri yapar. (Kocaimamoğlu, 1985, s.70)
Ticari bankaların geleneksel faaliyetleri mevduatın her çeşidini toplayarak bu fonları kısa, orta ve hatta uzun vadeli krediye dönüştürmektir. Temel fon kaynaklarının mevduatlardan oluşması nedeniyle, mevduat bankaları olarak da isimlendirilen ticaret bankaları, son yıllarda teknolojik gelişmelerin de etkisiyle yaygın bireysel hizmetler sunmakta, fonlarını daha etkin bir şekilde yönetebilmekte ve menkul kıymetlerin arzı, müşteriler adına alınıp satılması konusunda da faaliyetlerde bulunmaktadırlar. (Uzkesici, 1994, s. 22)
- Dış Ticaret Bankaları
İthalat, ihracat işlemlerini gerçekleştirmek ve dış ticaretin finansmanını sağlamak üzere kurulan bankalardır.
- İpotek Bankaları
Taşınmaz mal varlıklarının ipoteği karşılığında orta ve uzun vadeli kredi veren bankalardır.
- Tarım Bankaları
Tarım ve hayvancılık kesiminde çalışanlara yönelik orta ve uzun vadeli kredi veren bankalardır.
- Halk Bankaları
Küçük esnaf ve zanaatkarlara yönelik olarak mesleki amaçlarla kullanılmak üzere orta ve uzun vadeli kredi veren bankalardır.(Durer, 1988, s. 26)
1.2.4. Organizasyon Yapılarına Göre Bankalar
- Tek şubeli bankalar
- Çok şubeli bankalar
- Holding bankaları
- Grup bankaları
- Zincirleme bankacılık
olarak ayrılmaktadır. (Çivi, 1985, s. 44)
1.2.5. Uyruklarına Göre Bankalar
- Ulusal Bankalar
Türk kanunlarına göre kuruluş ve hizmete geçme esaslarına tabi olan, sermayesi Türk lirası, yönetim ve denetimi Türk’lere ait olan bankalardır.
- Yabancı Bankalar
Türkiye’de şube açmak suretiyle faaliyet gösterecek olan yurt dışında kurulu bankaların; Türkiye’ye ayrılan ödenmiş sermayelerinin 20 Trilyon liradan az olmaması, kuruldukları veya faaliyette bulundukları ülkelerde mevduat kabul etmelerinin veya bankacılık işlemleri yapmalarının yasaklanmamış olmaları gereklidir. (TBB, 1999c, s.35)
1.3. TÜRKİYE BANKALAR BİRLİĞİ’NİN YAPTIĞI SINIFLANDIRMA
Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası dışında Türkiye’de faaliyet gösteren bütün bankaların tüzel kişiliğe henüz Türkiye Bankalar Birliği’ne üye olma zorunluluklarından dolayı (TBB, 1999b, s. 70), bankacılıkla ilgili düzenli kayıtların tutulduğu, belirli periyotlarla yayınladığı ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredilen bankaların da ayrı kategoride gösterildiği sınıflandırma TBB tarafından şöyle yapılmaktadır:
Bankalar
1. Emisyon Bankası (T.C. Merkez Bankası)
2. Ticari Bankalar
a. Ulusal Bankalar
- Kamu Sermayeli Bankalar
- Özel Sermayeli Bankalar
- Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na Devredilen Bankalar
b. Yabancı Bankalar
- Türkiye’de Kurulmuş Yabancı Bankalar
- Türkiye’de Şube Açan Yabancı Bankalar
3. Kalkınma ve Yatırım Bankaları
a. Ulusal Bankalar
- Kamu Sermayeli Bankalar
- Özel Sermayeli Bankalar
b. Yabancı Sermayeli Bankalar
1.4. Finansal Tabloların Analizinde Kullanılan Terimlerin Açıklanması
Likidite: Kasa, Merkez Bankası, bankalar, menkul değerler cüzdanı ile mevduat munzam karşılıkları hesaplarının toplamından oluşmaktadır.
Krediler: İhtisas Kredileri ve bu kredilerin dışında kalan kredileri içermektedir.
Özel Hesaplar: İthalat yönetmelikleri gereğince TCMB’na yatırılan nakit meblağların toplamı
Aktif Toplamı: Likidite, krediler, özel hesaplar, iştirakler, sabit değerler, tahsili gecikmiş alacaklar ve diğer aktiflerin toplamıdır. Ödenmiş sermaye, cari ve geçmiş yıl zararları aktif toplamına dahil edilmemektedir.
Öz Kaynaklar: Ödenmiş sermaye, ihtiyatlar, muhtemel zararlar karşılığı ve sabit kıymet yeniden değerleme fonu toplamından, varsa cari ve geçmiş yıl zararlarının düşünülmesiyle bulunur.
Bilanço Karı: Vergi öncesi kardır.
Yabancı Kaynaklar: Mevduat, kullandırılan krediler, faiz ve gider reeskontları, ithalat teminatları ve transfer emirleri, muhtelif borçlar ve diğer pasif hesaplardan oluşmaktadır.
Mali Plasmanlar: Mevduat munzam karşılıkları, menkul değerler cüzdanı ile kanuni yedek akçeler karşılığı devlet tahvili hesabının toplamını ifade etmektedir.
Toplam Plasmanlar: Kredilerle mali plasmanların toplamıdır.
Toplam Mevduat: Tasarruf mevduatı, diğer mevduat (Resmi, Ticari ve Diğer kuruluşlar), DÇM, döviz hesapları ve bankalar mevduatı (sertifikalar)
Toplam Kaynaklar (Pasif Yapısı): Özkaynaklar, karşılıklar, yabancı kaynaklar ve bilanço karı toplamıdır. (Suiçmez, 1990, s. 114 – 115)

Yorum yazın