DIŞ TİCARET ÜZERİNDEN ALINAN VERGİLERİN EKONOMİK ETKİLERİ

DIŞ TİCARET ÜZERİNDEN ALINAN VERGİLERİN EKONOMİK ETKİLERİ
Bir mal üzerine konulan gümrük vergisinin etkileri dar veya geniş açıdan ya da makro ve mikro analizlerle ele alınabilir. Birincisinde yalnızca o endüstri üzerindeki diğerinde ise ekonominin tümünde ortaya çıkan etkiler göz önüne alınır.

Dar Anlamda Etkiler
İthalatı tarifelerle korunan endüstriler genellikle dış piyasa ile rekabet edemeyen endüstrilerdir. Ama hazineye gelir sağlama da hükümetlerin, bu konuda yaygın olarak izledikleri amaçlar arasındadır. Bir mal üzerine gümrük vergisi konulması o malın yurtiçi fiyatının yükselmesine yol açar. İç fiyatların artması ise malın yerli üretiminin genişlemesine, tüketiminin kısılmasına ve milli gelirin ilgili endüstride çalışan üreticilere doğru yeniden dağıtılmasına neden olur. Ayrıca, vergiler malın ithalatını sıfıra indirecek kadar yüksek olmadığı sürece, devlet hazinesine de bir gelir sağlanır. Kısaca bir mal üzerine konulan gümrük vergileri, dar anlamda 4 farklı etki ortaya çıkarır. Bunlar üretim, tüketim, gelir dağılımı ve hazineye gelir sağlama etkileridir.

a) Üretim (Koruma) Etkisi:
Dış ticaret üzerinden alınan vergilerin ithal malının iç fiyatını yükseltmesi ithalata rakip üreticileri dış piyasanın rekabetinden koruyarak yerli üretimin artmasına yol açar. Buna koruma etkisi de denir. (SEYİDOĞLU, 1999, 134) Üreticiler, ekonominin diğer sektörlerinden kaynakları çeker ve yükselen fiyatlarla artık rekabet edebilecekleri bu yeni korunan sektöre yatırım yaparlar. Çünkü yükselen fiyatlar marjinal maliyetleri aşan bir fiyattır. Artan üretim miktarı ise aslında ithal ikamesinden başka bir şey değildir. İthal ikamesi üretim dallarında arz ne kadar esnek ise fiyat artışı o kadar çoğalır. (KARLUK, 1991, 168)

b)Tüketim Etkisi:
Dış ticaret üzerinden alınan vergiler (gümrük vergileri) iç fiyatları yükselterek bir yandan yerli üretimi özendirirken öbür yandan da tüketimin kısılmasına yol açar. (SEYİDOĞLU, 1999, 135) Tüketiminde meydana gelen azalma, ithal malının talep esnekliğine bağlıdır. İthal malının talep esnekliği ne kadar yüksek yani birden büyükse vergi sebebiyle belirli bir fiyat artışı sonucunda tüketimdeki azalma o kadar fazla olur. Gümrük vergileri ithal malını pahalılaştırdığından tüketici eskisine oranla daha az mal tüketecektir ve refahında bir azalma meydana gelecektir. Bu azalmaya tüketim etkisi denir.

c) Hazineye Gelir Sağlanması (Gelir Etkisi):
Gümrük vergisi uygulanmasının en önemli nedenlerinden bir diğeri hazineye gelir sağlamaktır. Gümrük vergileri devletin önemli gelir kaynağını oluşturmaktadır. Toplam vergi geliri, ithal edilen miktar ile birim başına verginin çarpılması sonucunda bulunur ve buna gümrük tarifesinin “Gelir Etkisi” denir. (KARLUK, 1991, 169)
Gümrük tarifeleri, ithalat hacmini sıfıra indirecek kadar yüksek olmadıkları sürece hazineye bir gelir sağlarlar. İthalat olmayınca da, vergi gelirleri sıfıra inecektir. Bu şekilde ithalatı engelleyecek düzeye çıkarılan gümrük vergisi oranına “mutlak himaye oranı” ya da “yasaklayıcı tarife oranı” adı verilir. (SEYİDOĞLU, 1999,477-478)

d) Gelir Dağılımı (Bölüşüm) Etkisi:
Gümrük vergisi, milli gelirin tüketiciden üreticiye doğru transferine neden olurken, toplumdaki gelir dağılımını değiştirdiğinden buna bölüşüm etkisi denir. (DİNLER, 2000, 479)
Tam rekabet koşulları altında endüstri dengesi o endüstride verimliliği en düşük olan firmanın maliyetinin piyasa fiyatına eşitlenmesi ile sağlanır. Bu firmaya marjinal firma adı verilebilir. Bu firma uzun dönemde kendisini ancak o endüstride tutmaya yetecek kadar bir kar sağlar. (SEYİDOĞLU, 1999, 135) marjinal firmanın üretim maliyetlerinin altında çalışan firmalar normal üstü kãr, diğer bir değişle “üretici rantı” elde ederler. Bu rant tüketicilerin yapmış olduğu bir gelir aktarması olarak değerlendirilebilir.
Piyasa fiyatı, piyasaya en son giren firmanın marjinal maliyetine eşitlenince sektör dengesi yeniden sağlanır ve marjinal firma için normal üstü kar ortadan kalkar. (KARLUK, 1991, 170)
Gümrük tarifeleri kısmi denge analizi ile ekonomik etkilerinin incelenmesinde, koruma etkisi ile tüketim etkisi aslında tarife uygulamanın ekonomiye yüklediği net kaybı ifade eder. Çünkü tüketici fazlasının bir kısmını üreticiye, bir kısmını hükümete transfer etmektedir. Bu durumda; bir ekonomide serbest dış ticaret ihracat sektörünün gelirini, koruma ise ithal ikamesi sektörünün gelirini arttırır. (SEYİDOĞLU, 1975, 115)
Dış Ticaret üzerinden alınan vergilerin diğer etkilerine geldiğimizde, yerli üretimdeki artış ve tüketimdeki azalmanın ithalatta daralma yarattığını görürüz. İthalatta söz konusu olan bu azalmaya dış ticaret etkisi adı verilir.

4.2. Genel Ekonomik Etkileri (Genel Denge Yaklaşımı):
Gümrük tarifelerini genel ekonomik etkilerinden birisi dış ödemeler bilançosunda görülür. Gümrük tarifeleri ithalatı kısıtladığı ölçüde, ülkenin döviz giderlerinden tasarruf sağlar yani dış ödemeler açığını kapayıcı etki yapar.
Gümrük tarifeleri toplam talebi yabancı mallardan yerli mallara doğru kaydırarak, toplam hasılayı dolayısıyla milli geliri arttırır.
Diğer bir etki ise, gümrük tarifelerinin, ticaret hadlerini tarife koyan ülke lehine değiştirmesidir. Bunun için karşı ülkelerin misilleme yapmaması yanında tarife koyanın büyük bir ülke olması da gerekir. Ayrıca gerek ihracatçı, gerekse ithalatçı ülkedeki arz ve talep esneklerinin değerleri de yeterli bir büyüklükte olmalıdır.

Optimum Gümrük Tarifesi
Büyük bir ülkenin gümrük tarifesi koyması ülke refahı açısından birbirine ters iki etki doğurur: Ticaret hadlerinde iyileşme ve ticaret hacminde daralma. Bunlardan birincisi refahı olumlu, ikincisi de olumsuz etkiler. O halde optimum tarife, ticaret hacmindeki daralmanın olumsuz etkilerine karşılık, ticaret hadlerindeki iyileşmeden doğan net refah artışlarını maksimum yapan bir gümrük tarifesi oranıdır.

Gümrük Vergilerinin Yansıması Sorunu
İthalatçı, ithal ettiği malın sınırdan geçişi sırasında gümrük vergisini öder, sonra da bu vergiyi kısmen veya tamamen malın fiyatına ekleyerek içerdeki nihai tüketicilere yansıtır. Yani gümrük vergisinin yükünü ithalatçı ülkedeki tüketiciler taşırlar. Genellikle doğru olan bu görüş bazı durumlarda geçerli değildir. Bazen ithalatçının gümrük vergisi koyması, ithalatçıyı fiyatları kırmaya zorlayarak vergi yükünün yabancılar tarafından taşınmasına yol açabilir.
Vergi yükünün ihracatçı ülke tarafından paylaşılmasında temel koşul, alıcının büyük bir ülke olmasıdır. (SEYİDOĞLU, 1999, 141-142-143)
Genellikle gümrük vergileri ileriye doğru yansımaktadır. Bunun başlıca sebebini, ithal edilen malların devamlı aranan ve müşterisi bulunan mallar olması teşkil etmektedir. (ÖZER, 1970, 152)
Vergi yükünün ülkeler arasındaki dağılımı malların ihracatçısı ve ithalatçısı ülkelerdeki arz ve talep esnekliklerine bağlıdır. Arz ve talep esneklikleri ne kadar düşük olursa ihracatçı ülkeler vergi yükünün o kadar büyük bir payını, aksine arz ve talep esneklikleri ne kadar büyük olursa, bu ülkeler vergi payının o kadar küçük bir payını yüklenmek zorunda kalırlar. (SEYİDOĞLU, 1975, 111)
İthalatçı ülkenin durumu bu anlatılanların tersidir. Bu ülkelerde talep esnekliği yüksekse, gümrük vergileri neniyle fiyatlar artınca, ithalat talebi hızla azalır. İthalatçı ülkede ithal malının arz ve talep esneklikleri ne kadar yüksek olursa, gümrük vergilerinin ithalatı kısıcı etkisi de o kadar büyük olur.

Yorum yazın